diff --git a/public/llms.txt b/public/llms.txt index aa94ac9..6a150c9 100644 --- a/public/llms.txt +++ b/public/llms.txt @@ -41,6 +41,7 @@ Funput runs on: - [Vietnamese text shortcuts with Funput](https://funput.app/blog/go-tat-tieng-viet-funput/): Create text expansion shortcuts on Windows, macOS and Linux, with email examples, case matching, English mode and troubleshooting. - [Repair mistyped Vietnamese keys](https://funput.app/blog/tu-sua-loi-go-nham-phim/): On iPhone, iPad and Android, Funput replaces a neighbouring key slip when a word ends, with a suggestion-bar preview and one-tap undo. - [Vietnamese word suggestions on iPhone and Android](https://funput.app/blog/goi-y-tu-tieng-viet/): How the Funput suggestion bar offers words you have typed and a bundled English lexicon, on device, for iPhone, iPad and Android. +- [Old and new Vietnamese tone mark placement](https://funput.app/blog/dat-dau-kieu-cu-kieu-moi/): Hòa vs hoà, khỏe vs khoẻ: which rhymes differ, the 2018 textbook spelling rule, why consistency matters, and choosing traditional or modern placement in Funput on all five platforms. - [Blog](https://funput.app/blog/): Published updates from Funput. - [Move from Windows to Linux](https://funput.app/blog/chuyen-windows-sang-linux-go-tieng-viet/): Keep familiar Telex/VNI typing with Funput, configure Fcitx5 or IBus and verify everyday workflows. - [A modern Vietnamese input method for Linux](https://funput.app/blog/bo-go-tieng-viet-linux-hien-dai/): Funput features, package updates, maintenance evaluation and practical migration checks. diff --git a/src/components/blog/ToneStyleExample.astro b/src/components/blog/ToneStyleExample.astro new file mode 100644 index 0000000..0a8090c --- /dev/null +++ b/src/components/blog/ToneStyleExample.astro @@ -0,0 +1,257 @@ +--- +interface Props { + /** `compare` puts the two spellings side by side. `keys` shows one key sequence under both styles. */ + variant?: 'compare' | 'keys'; +} + +const { variant = 'compare' } = Astro.props; +const isKeys = variant === 'keys'; + +/** Each word is split around the letter that carries the tone, so it can be highlighted. */ +const pairs = [ + { traditional: ['h', 'ò', 'a'], modern: ['ho', 'à', ''] }, + { traditional: ['kh', 'ỏ', 'e'], modern: ['kho', 'ẻ', ''] }, + { traditional: ['th', 'ủ', 'y'], modern: ['thu', 'ỷ', ''] }, +]; +--- + +{isKeys ? ( +
+
+ GÕ MỘT LẦN, DẤU TỰ VÀO CHỖ + +
+
+
+ BẠN GÕ (TELEX) +
+ h + o + a + + f, phím dấu huyền + + + + Space +
+
+ +
+
+ TRUYỀN THỐNG +

+ hòa +

+
+
+ HIỆN ĐẠI +

+ hoà +

+
+
+
+
+ Telex hofa hay VNI hoa2 cũng ra cùng kết quả. Bạn giữ thói quen gõ, Funput đặt dấu theo kiểu + đã chọn. +
+
+) : ( +
+
+ CÙNG MỘT TỪ, HAI CÁCH ĐẶT DẤU + +
+
+
+ KIỂU CŨ · TRUYỀN THỐNG +
    + {pairs.map(({ traditional: [before, toned, after] }) => ( +
  • + {before} + {toned} + {after} +
    • + ))} +
+
+
+ KIỂU MỚI · HIỆN ĐẠI +
    + {pairs.map(({ modern: [before, toned, after] }) => ( +
  • + {before} + {toned} + {after} +
    • + ))} +
+
+
+
+ Chữ tô màu là chữ mang dấu thanh. Hai kiểu chỉ khác nhau ở vần oa, oe, uy khi sau đó không có + phụ âm cuối. +
+
+)} + + diff --git a/src/content/blog/bo-go-tieng-viet-cho-mac.md b/src/content/blog/bo-go-tieng-viet-cho-mac.md index fe149f7..093f984 100644 --- a/src/content/blog/bo-go-tieng-viet-cho-mac.md +++ b/src/content/blog/bo-go-tieng-viet-cho-mac.md @@ -117,7 +117,7 @@ Nhờ ứng dụng này, bạn gõ “Funput” trong Spotlight là mở đượ Sau khi gõ được, dành vài phút xem các tính năng sau. Chúng giúp việc gõ tiếng Việt trên Mac thuận tay hơn, nhất là khi bạn viết xen tiếng Anh hoặc làm việc với nhiều ứng dụng. -- **Kiểu đặt dấu:** chọn truyền thống (`hòa`, `khỏe`) hoặc hiện đại (`hoà`, `khoẻ`) trong **Cách gõ**. +- **Kiểu đặt dấu:** chọn truyền thống (`hòa`, `khỏe`) hoặc hiện đại (`hoà`, `khoẻ`) trong **Cách gõ**. Xem [khác biệt giữa đặt dấu kiểu cũ và kiểu mới](/blog/dat-dau-kieu-cu-kieu-moi/). - **Tự khôi phục từ tiếng Anh:** giúp các từ tiếng Anh không bị biến thành chữ có dấu ngoài ý muốn. - **Bỏ dấu sau Backspace:** xóa lùi rồi gõ dấu khác, Funput đặt lại dấu cho đúng từ. - **Nhớ theo ứng dụng:** Funput nhớ lựa chọn Việt/Anh gần nhất của từng ứng dụng. Tắt tiếng Việt trong Terminal một lần, lần sau quay lại Terminal sẽ tự ở chế độ tiếng Anh, còn Pages vẫn giữ tiếng Việt. Bạn không cần cấu hình danh sách nào. diff --git a/src/content/blog/bo-go-tieng-viet-linux-hien-dai.md b/src/content/blog/bo-go-tieng-viet-linux-hien-dai.md index 00dfbb4..ef54fbf 100644 --- a/src/content/blog/bo-go-tieng-viet-linux-hien-dai.md +++ b/src/content/blog/bo-go-tieng-viet-linux-hien-dai.md @@ -31,7 +31,7 @@ Tuổi đời của dự án hoặc việc ít có commit chưa đủ để kế ### Kiểu gõ quen thuộc, thiết lập bằng giao diện -Funput hỗ trợ **Telex, Telex nâng cao và VNI**, cùng lựa chọn đặt dấu như “hòa” hoặc “hoà”. Bạn có thể mở ứng dụng cài đặt để điều chỉnh kiểu gõ, gõ tắt và các tùy chọn nhập liệu mà không cần sửa tệp cấu hình bằng tay. +Funput hỗ trợ **Telex, Telex nâng cao và VNI**, cùng lựa chọn [đặt dấu kiểu cũ hoặc kiểu mới](/blog/dat-dau-kieu-cu-kieu-moi/) như “hòa” hoặc “hoà”. Bạn có thể mở ứng dụng cài đặt để điều chỉnh kiểu gõ, gõ tắt và các tùy chọn nhập liệu mà không cần sửa tệp cấu hình bằng tay. Giao diện dùng **GTK4 và libadwaita**, dùng chung cho bản Fcitx5 và IBus. Với người vừa chuyển từ Windows, một nơi tập trung các thiết lập giúp việc làm quen dễ hơn. Xem [cách giữ thói quen gõ khi chuyển sang Linux](/blog/chuyen-windows-sang-linux-go-tieng-viet/) để bắt đầu. diff --git a/src/content/blog/dat-dau-kieu-cu-kieu-moi.mdx b/src/content/blog/dat-dau-kieu-cu-kieu-moi.mdx new file mode 100644 index 0000000..d088dea --- /dev/null +++ b/src/content/blog/dat-dau-kieu-cu-kieu-moi.mdx @@ -0,0 +1,148 @@ +--- +title: 'Hòa hay hoà? Đặt dấu kiểu cũ và kiểu mới khi gõ tiếng Việt' +seoTitle: 'Hòa hay hoà, thủy hay thuỷ? Quy tắc đặt dấu kiểu cũ và kiểu mới' +description: 'Hòa hay hoà, khỏe hay khoẻ? Hiểu quy tắc đặt dấu kiểu cũ và kiểu mới, những vần thực sự khác nhau và cách chọn kiểu đặt dấu trong Funput trên mọi thiết bị.' +pubDate: 2026-11-07 +draft: false +tags: + - chinh-ta + - dat-dau + - huong-dan +--- + +import ToneStyleExample from '../../components/blog/ToneStyleExample.astro'; + +Một người viết **hòa bình**, người khác viết **hoà bình**. Cả hai đều đọc giống nhau, và cả hai đều đang xuất hiện trên báo, trong sách và trên giấy tờ hằng ngày. + +Khác biệt nằm ở **vị trí dấu thanh**. Cách thứ nhất thường gọi là **đặt dấu kiểu cũ** (truyền thống). Cách thứ hai là **đặt dấu kiểu mới** (hiện đại). Bài này giúp bạn biết chính xác những từ nào bị ảnh hưởng, kiểu nào sách giáo khoa đang dùng, và cách chọn kiểu đặt dấu trong Funput trên máy tính lẫn điện thoại. + + + +## Đặt dấu kiểu cũ và kiểu mới khác nhau ở đâu? + +Hai kiểu chỉ khác nhau ở **ba vần**: `oa`, `oe`, `uy`, khi phía sau **không có phụ âm cuối**. + +- **Kiểu cũ** đặt dấu ở chữ cái đầu của vần (`o`, `u`): hòa, khỏe, thủy. +- **Kiểu mới** đặt dấu ở chữ cái thứ hai (`a`, `e`, `y`), nơi được xem là âm chính: hoà, khoẻ, thuỷ. + +Trong các vần này, `o` và `u` đứng đầu là **âm đệm**, phát âm lướt nhẹ. Âm chính là `a`, `e`, `y`. Kiểu mới dựa trên nguyên tắc dấu thanh nằm trên âm chính. Kiểu cũ là cách viết đã quen mắt với nhiều thế hệ người đọc. + +| Kiểu cũ (truyền thống) | Kiểu mới (hiện đại) | Vần | +| ---------------------- | ------------------- | --- | +| hòa, hóa, họa, tòa | hoà, hoá, hoạ, toà | oa | +| khỏe, lòe, xòe | khoẻ, loè, xoè | oe | +| thủy, ủy, lũy, Thúy | thuỷ, uỷ, luỹ, Thuý | uy | + +Danh sách này nhìn qua thì dài, nhưng tất cả đều thuộc ba vần trên. Ngoài ba vần đó, hai kiểu viết hoàn toàn giống nhau. + +## Những từ nào hai kiểu viết giống nhau? + +Phần lớn tiếng Việt không bị ảnh hưởng. Đây là các trường hợp hay khiến người viết băn khoăn, nhưng thật ra chỉ có một cách đặt dấu: + +| Trường hợp | Ví dụ | Vì sao giống nhau | +| ---------------------------------- | ------------------------ | --------------------------------- | +| `oa`, `oe`, `uy` có phụ âm cuối | hoàn, toán, khoét, huỳnh | Dấu luôn nằm ở chữ thứ hai | +| Có `qu` hoặc `gi` ở đầu | quà, quý, già, giá | `u` và `i` ở đây thuộc phụ âm đầu | +| Có chữ mang mũ hoặc móc | tiếng, người, thuở | Dấu nằm trên chữ có mũ hoặc móc | +| Vần `ia`, `ua`, `ưa` không có `qu` | mía, của, lửa | Dấu nằm ở chữ cái thứ nhất | +| Ba nguyên âm liền nhau | ngoài, xoáy, khuỷu | Dấu nằm ở nguyên âm giữa | + +Vì vậy, khi tranh luận "kiểu nào đúng", bạn thực chất chỉ đang chọn cách viết cho một nhóm nhỏ các từ có `oa`, `oe`, `uy` đứng cuối. Mọi từ khác không đổi. + +> **Mẹo nhớ nhanh:** sau `oa`, `oe`, `uy` không còn chữ nào nữa thì mới phải chọn kiểu. Thấy phụ âm cuối như `n`, `t`, `nh` là chỉ có một cách viết. + +## Kiểu nào đúng chính tả? + +Câu trả lời phụ thuộc bạn đang viết cho ai. + +Với **chương trình và sách giáo khoa phổ thông**, [Quyết định 1989/QĐ-BGDĐT ngày 25/5/2018 của Bộ Giáo dục và Đào tạo](https://thuvienphapluat.vn/van-ban/Giao-duc/Quyet-dinh-1989-QD-BGDDT-2018-quy-dinh-chinh-ta-Chuong-trinh-sach-giao-khoa-giao-duc-pho-thong-445355.aspx) quy định dấu thanh đặt trên chữ cái ghi âm chính. Ví dụ trong Điều 8 của văn bản là: _hoà nhạc, quý hoá, thuỷ thủ, mạnh khoẻ_. Đó là kiểu mới. + +Văn bản này áp dụng cho chương trình, sách giáo khoa và tài liệu dùng trong trường phổ thông. Ngoài phạm vi đó, kiểu cũ vẫn rất phổ biến: nhiều báo, văn bản hành chính và tên gọi chính thức vẫn viết _hòa_, _thủy_. Người đọc hiểu được cả hai cách. + +Vì thế, thay vì hỏi kiểu nào "sai", hãy theo ba nguyên tắc: + +1. **Làm theo quy định nơi bạn viết.** Trường học, tòa soạn hay công ty thường đã chọn sẵn một kiểu. +2. **Giữ thống nhất trong cùng một tài liệu.** Một bài vừa có _hòa_ vừa có _hoà_ trông thiếu cẩn thận hơn nhiều so với việc chọn kiểu nào. +3. **Tên riêng viết theo giấy tờ.** Một người tên _Thúy_ hay _Thuý_ nên được viết đúng như trên giấy tờ của người đó. + +## Vì sao nên thống nhất một kiểu trong tài liệu? + +Với mắt người, _hòa_ và _hoà_ là một chữ. Với máy tính, đây là **hai chuỗi ký tự khác nhau**: một chuỗi có `ò`, chuỗi kia có `à`. + +Khác biệt này gây phiền khi bạn: + +- **Tìm trong tài liệu.** Khi chức năng tìm kiếm phân biệt dấu, tìm _hòa_ sẽ bỏ sót những chỗ viết _hoà_. +- **Lọc và so khớp dữ liệu.** Trong bảng tính, "Khánh Hòa" và "Khánh Hoà" bị coi là hai giá trị khác nhau, nên phép lọc, đếm hoặc tra cứu có thể ra thiếu. +- **Đặt tên tệp, thư mục.** Hai tệp nhìn giống hệt nhau vẫn có thể cùng tồn tại, và đường dẫn gõ lại theo kiểu kia sẽ không mở được. +- **Làm việc nhóm.** Mỗi người gõ một kiểu thì một tài liệu chung sẽ lẫn cả hai. + +Cách gọn nhất là để bộ gõ của cả nhóm đặt dấu theo cùng một kiểu ngay từ lúc gõ. Hiện tượng này khác với lỗi bảng mã như TCVN3 hay VNI-Windows: chữ vẫn là Unicode chuẩn, chỉ khác vị trí dấu. Nếu chữ biến thành ký tự lạ, hãy đọc [Unicode, TCVN3 và VNI-Windows](/blog/unicode-tcvn3-vni-windows/). + +## Chọn kiểu đặt dấu trong Funput + +Funput có tùy chọn **Kiểu đặt dấu** trên cả năm nền tảng, với hai lựa chọn: **Truyền thống** (hòa, khỏe, thủy) và **Hiện đại** (hoà, khoẻ, thuỷ). + +| Thiết bị | Mở ở đâu | +| ------------ | --------------------------------------------------------------------------------- | +| Windows | **Cài đặt → Cách gõ → Kiểu đặt dấu**, hoặc nhấp biểu tượng Funput ở khay hệ thống | +| macOS | **Cài đặt → Cách gõ → Kiểu đặt dấu** | +| Linux | Ứng dụng cài đặt Funput, trang **Cách gõ → Kiểu đặt dấu** | +| iPhone, iPad | Ứng dụng Funput, mục **Gõ tiếng Việt → Kiểu đặt dấu** | +| Android | Ứng dụng Funput, mục **Gõ tiếng Việt → Kiểu đặt dấu** | + +Trên Windows, nhấp chuột trái vào biểu tượng Funput ở khay hệ thống để mở bảng điều khiển nhanh. Dòng **Kiểu đặt dấu** ở đó đổi qua lại giữa hai kiểu bằng một lần nhấp, tiện khi bạn cần viết theo yêu cầu khác nhau trong ngày. + +Cài Funput lần đầu, kiểu **Hiện đại** được chọn sẵn. Nếu bạn nâng cấp từ bản Funput cũ, Funput giữ kiểu **Truyền thống** bạn đang quen để chữ không tự đổi giữa chừng. Muốn đổi, chỉ cần mở mục trên. Không thấy mục này thì cập nhật Funput lên bản mới nhất. + +## Có phải đổi thói quen gõ không? + +Không. Gõ phím dấu ngay sau nguyên âm hay ở cuối từ đều được, Funput tự đặt dấu vào đúng chữ theo kiểu đã chọn. + + + +| Bạn gõ | Kiểu cũ | Kiểu mới | +| ------------------ | ------- | -------- | +| `hoaf` hoặc `hofa` | hòa | hoà | +| `khoer` | khỏe | khoẻ | +| `thuyr` | thủy | thuỷ | +| `hoa2` (VNI) | hòa | hoà | +| `quys` | quý | quý | +| `hoanf` | hoàn | hoàn | + +Các chuỗi không ghi chú là Telex. Hai dòng cuối là những từ chỉ có một cách viết, nên kết quả giống nhau dù bạn chọn kiểu nào. + +Funput cũng tự dời dấu khi bạn gõ thêm chữ. Gõ `hoaf` sẽ ra _hòa_ hoặc _hoà_. Gõ tiếp `n` thì chữ thành _hoàn_ ở cả hai kiểu, vì vần lúc này đã có phụ âm cuối. Telex, Telex nâng cao và VNI đều dùng chung quy tắc này. Bạn có thể xem lại bảng phím trong bài [Telex, VNI và Telex nâng cao](/blog/telex-vni-va-telex-nang-cao/). + +> **Thử trong 10 giây:** mở một ô nhập bất kỳ, gõ `hoaf khoer thuyr` rồi dấu cách. Đổi **Kiểu đặt dấu** và gõ lại để thấy dấu chuyển chỗ. + +Trên iPhone, iPad và Android, thanh gợi ý dùng cùng lựa chọn này, nên từ được gợi ý không lẫn kiểu với chữ bạn đang gõ. Đọc thêm về [gợi ý từ trên điện thoại](/blog/goi-y-tu-tieng-viet/). + +## Câu hỏi thường gặp + +### Đổi kiểu đặt dấu có sửa lại văn bản đã gõ không? + +Không. Tùy chọn này chỉ áp dụng cho chữ bạn gõ sau khi đổi. Muốn thống nhất một tài liệu cũ, dùng chức năng **Tìm và thay thế** của trình soạn thảo với từng cặp trong bảng ở đầu bài, ví dụ _hòa_ → _hoà_. Nhớ làm cả chữ viết hoa như _Hòa_ → _Hoà_, và giữ nguyên tên người. + +### Telex nâng cao và VNI có dùng được kiểu mới không? + +Có. Kiểu đặt dấu độc lập với kiểu gõ. Telex, Telex nâng cao và VNI đều đặt dấu theo lựa chọn **Truyền thống** hoặc **Hiện đại** bạn đã chọn. + +### Kiểu đặt dấu có liên quan đến bảng mã không? + +Không. Cả _hòa_ và _hoà_ đều là Unicode chuẩn và hiển thị đúng trên mọi thiết bị hiện đại. Bảng mã như TCVN3 hay VNI-Windows là chuyện khác, liên quan đến cách lưu ký tự trong tệp. Nếu văn bản hiện ký tự lạ, xem [hướng dẫn về bảng mã](/blog/unicode-tcvn3-vni-windows/). + +### Vì sao Funput viết "quý" chứ không phải "qúy"? + +Trong `qu`, chữ `u` thuộc phụ âm đầu chứ không phải nguyên âm của vần. Vì vậy dấu nằm trên `y` ở cả hai kiểu. `gi` cũng tương tự: _già_, _giá_. + +### Gõ ra hòa nhưng tôi muốn hoà, có phải lỗi không? + +Không phải lỗi. Funput đang ở kiểu **Truyền thống**. Mở **Kiểu đặt dấu** theo bảng ở trên và chọn **Hiện đại**. Nếu dấu rơi vào vị trí lạ ở những từ khác, xem [Không gõ được tiếng Việt? Kiểm tra từ đâu](/blog/khong-go-duoc-tieng-viet/). + +## Chọn một kiểu, rồi viết cho đều tay + +Hòa hay hoà đều là tiếng Việt. Điều người đọc nhận ra là sự nhất quán. Hãy chọn kiểu phù hợp với nơi bạn viết, đặt nó một lần trong Funput, rồi để bộ gõ lo phần còn lại. + +**Một lựa chọn trong cài đặt, cả tài liệu đều thống nhất.** + +Tải Funput cho [Windows](/windows/), [macOS](/macos/), [Linux](/linux/), [iPhone và iPad](/ios/) hoặc [Android](/android/). diff --git a/src/content/blog/khong-go-duoc-tieng-viet.md b/src/content/blog/khong-go-duoc-tieng-viet.md index cf45b8f..85773a8 100644 --- a/src/content/blog/khong-go-duoc-tieng-viet.md +++ b/src/content/blog/khong-go-duoc-tieng-viet.md @@ -107,7 +107,7 @@ Nếu cùng chuỗi phím cho kết quả đúng trong ứng dụng ghi chú nh ## Có dấu rồi nhưng vị trí dấu khác mong muốn -Các cặp như **hòa / hoà** hoặc **khỏe / khoẻ** có thể liên quan đến lựa chọn kiểu đặt dấu truyền thống và hiện đại. Nếu phiên bản Funput bạn dùng có tùy chọn này, kiểm tra trước khi coi đó là lỗi. +Các cặp như **hòa / hoà** hoặc **khỏe / khoẻ** không phải lỗi. Đó là hai cách đặt dấu: **Truyền thống** và **Hiện đại**. Mở mục **Kiểu đặt dấu** trong cài đặt Funput để chọn cách bạn muốn. Bài [Hòa hay hoà? Đặt dấu kiểu cũ và kiểu mới](/blog/dat-dau-kieu-cu-kieu-moi/) liệt kê những vần bị ảnh hưởng và vị trí tùy chọn trên từng thiết bị. Trường hợp chữ bị lặp hoặc biến mất là vấn đề khác. Hãy thử lại với một bộ gõ duy nhất, ghi rõ chuỗi phím và kiểm tra ở hai ứng dụng. Nếu hiện tượng vẫn lặp lại, những thông tin đó sẽ hữu ích hơn việc chỉ mô tả “gõ bị sai”. diff --git a/src/content/blog/telex-vni-va-telex-nang-cao.md b/src/content/blog/telex-vni-va-telex-nang-cao.md index 3b32dcc..c433fd5 100644 --- a/src/content/blog/telex-vni-va-telex-nang-cao.md +++ b/src/content/blog/telex-vni-va-telex-nang-cao.md @@ -100,6 +100,8 @@ Sau đó chuyển sang **Telex nâng cao / Telex+** và thử `t]`, `m[`, `tr][n Nếu kết quả khác mong đợi, hãy kiểm tra ba điều trước: Funput có đang được chọn làm bộ gõ hoặc bàn phím không, chế độ tiếng Việt có đang bật không và kiểu gõ hiện tại có đúng với bảng bạn đang dùng không. +Gõ `hoaf` mà ra “hòa” thay vì “hoà” không phải do Telex hay VNI. Đó là **kiểu đặt dấu**, một tùy chọn riêng áp dụng cho mọi kiểu gõ. Xem [đặt dấu kiểu cũ và kiểu mới](/blog/dat-dau-kieu-cu-kieu-moi/) để chọn cách bạn muốn. + ## Khi nào nên chọn Telex nâng cao? Bạn có thể thử Telex nâng cao nếu đã quen Telex và muốn dùng thêm `w`, `[` và `]` để nhập nguyên âm. Trên bàn phím có sẵn ngoặc vuông, các phím này có thể thuận tiện; trên điện thoại, việc chuyển sang lớp ký hiệu có thể khiến chúng kém tiện hơn cách gõ `uw`, `ow`.